पूजाको दिनमा संस्कृतिको नाममा अश्लीलता : हाम्रो समाज कतातिर जाँदैछ?

संस्कृति संरक्षण गर्ने कि विकृतिलाई प्रोत्साहन दिने?

आज हाम्रो समाज कतातिर गइरहेको छ? यो प्रश्न अहिले हरेक सचेत नागरिकले गम्भीर रूपमा सोच्नुपर्ने बेला आएको छ। विशेषगरी, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेका पर्व, पूजा र उत्सवहरूमा आयोजना गरिने कार्यक्रमहरूको स्वरूप हेर्दा हाम्रो मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामाजिक मर्यादामाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ।

पूजा भनेको केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन। यो हाम्रो आस्था, विश्वास, संस्कार, एकता र पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएको परम्पराको प्रतीक हो। पूजाका दिन भजनकीर्तन, धार्मिक प्रवचन, सांस्कृतिक प्रस्तुति र समाजलाई सकारात्मक सन्देश दिने कार्यक्रम आयोजना गर्नु हाम्रो गौरवपूर्ण परम्परा हो। तर, पछिल्लो समय केही स्थानमा ‘सांस्कृतिक कार्यक्रम’ वा ‘मनोरञ्जन कार्यक्रम’ को नाममा अश्लील गीत बजाउने, सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएका आपत्तिजनक प्रस्तुतिहरूको नक्कल गर्ने र त्यस्ता गीतमा नृत्य कार्यक्रम आयोजना गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएकोप्रति चिन्ता व्यक्त गर्न आवश्यक छ।

के यही हो हाम्रो संस्कृति?

धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएका दिनहरूमा कस्ता गीत बजाउने, कस्ता कार्यक्रम आयोजना गर्ने र नयाँ पुस्तालाई कस्तो सन्देश दिने भन्ने विषयमा आयोजकहरूले गम्भीर हुनुपर्छ। मनोरञ्जन गर्नु गलत होइन, नृत्य गर्नु पनि गलत होइन। आधुनिक गीतसङ्गीत र नयाँ पुस्ताको रुचिलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ। तर मनोरञ्जनका नाममा सामाजिक मर्यादा, धार्मिक भावनाको सम्मान र सांस्कृतिक मूल्यलाई बेवास्ता गर्नु कति उचित हो? यो प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

आज सामाजिक सञ्जाल, विशेषगरी टिकटकमा लोकप्रिय भएका गीत र नृत्यको प्रभाव गाउँघरका कार्यक्रमहरूमा समेत देखिन थालेको छ। लोकप्रियताको पछि लाग्ने क्रममा कतै हामी आफ्नै मौलिक संस्कृति र परम्पराको महत्त्व बिर्सिरहेका त छैनौँ? क्षणिक रमाइलो र चर्चाका लागि आयोजना गरिने कार्यक्रमले समाजलाई के सन्देश दिइरहेको छ भन्ने विषयमा पनि विचार गर्न जरुरी छ।

समाजमा कस्तो असर पर्न सक्छ?

पहिलो, यस्ता कार्यक्रमले बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा मनोरञ्जन र सांस्कृतिक प्रस्तुतिप्रतिको धारणा निर्माण गर्न सक्छन्। उनीहरूले देख्ने र सुन्ने कुराले उनीहरूको सोच, व्यवहार र रुचिमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले सार्वजनिक कार्यक्रमहरूमा उमेरअनुकूल, मर्यादित र सकारात्मक प्रस्तुतिलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

दोस्रो, धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वको मूल उद्देश्य ओझेलमा पर्न सक्छ। पूजा, भक्ति, सामाजिक सद्भाव र सामूहिक एकताको प्रतीक बन्नुपर्ने कार्यक्रमहरू केवल नाचगान र देखावटी प्रतिस्पर्धामा सीमित भएमा पर्वको मौलिक महत्त्व कमजोर हुन सक्छ।

तेस्रो, नयाँ पुस्तामा आफ्नै भाषा, लोकगीत, लोकनृत्य र परम्पराप्रतिको आकर्षण घट्ने जोखिम रहन्छ। यदि हामीले आफ्ना सांस्कृतिक सम्पदालाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने अवसरमै बेवास्ता गर्‍यौँ भने भोलिका पुस्ताले आफ्नो पहिचान र परम्पराको महत्त्व कसरी बुझ्ने?

चौथो, सार्वजनिक कार्यक्रमप्रति समुदायका सदस्यहरूको धारणा फरक हुन सक्छ। विशेषगरी धार्मिक तथा सांस्कृतिक मूल्यलाई महत्त्व दिने व्यक्तिहरूले यस्ता प्रस्तुतिलाई अनुपयुक्त ठान्न सक्छन्। त्यसैले कार्यक्रम आयोजना गर्दा समुदायको विविध सोच, धार्मिक संवेदनशीलता र सामाजिक मर्यादालाई सम्मान गर्नु आवश्यक छ।

दोष नयाँ पुस्ताको मात्र होइन, जिम्मेवारी हामी सबैको हो

यस्ता विषयमा चर्चा गर्दा युवा पुस्तालाई मात्र दोष दिएर पुग्दैन। कार्यक्रम आयोजना गर्ने समिति, समाजका अगुवा, अभिभावक, स्थानीय बुद्धिजीवी र सम्बन्धित सरोकारवालाहरूको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी हुन्छ। कस्तो कार्यक्रम गर्ने, कस्ता गीत छनोट गर्ने र कस्तो वातावरण निर्माण गर्ने भन्ने निर्णय आयोजकहरूले नै गर्छन्।

यदि हामी साँच्चिकै आफ्नो संस्कृति जोगाउन चाहन्छौँ भने पूजाका दिन भजनकीर्तन, लोकगीत, लोकनृत्य, मैथिली तथा नेपाली सांस्कृतिक प्रस्तुति, धार्मिक तथा नैतिक सन्देशमूलक कार्यक्रमलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छौँ। आधुनिक मनोरञ्जनलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नु समाधान होइन; त्यसलाई सामाजिक मर्यादा र सांस्कृतिक मूल्यसँग सन्तुलित बनाउनु नै बुद्धिमानी हो।

अब समाजले सोच्ने बेला आएको छ

हामीले आफ्नो समाजलाई कस्तो बनाउने? हाम्रा चाडपर्व र पूजालाई कस्तो पहिचान दिने? हाम्रा बालबालिका र युवालाई कस्तो संस्कार हस्तान्तरण गर्ने? यी प्रश्नको उत्तर आजै खोज्न आवश्यक छ।

पूजाको नाममा आयोजना हुने हरेक कार्यक्रम धार्मिक नै हुनुपर्छ भन्ने होइन। तर धार्मिक अवसरमा कार्यक्रम आयोजना गर्दा त्यसको परिवेश, उद्देश्य र सामाजिक प्रभावलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ। मनोरञ्जनसँगै मर्यादा, स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी र आधुनिकतासँगै मौलिक संस्कृतिको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।

अन्ततः, समाजको वास्तविक विकास केवल ठूला कार्यक्रम आयोजना गर्नु वा भीड जम्मा गर्नुमा होइन, आफ्नो संस्कृति, संस्कार र सामाजिक जिम्मेवारीलाई कति सम्मान गर्छौँ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ।

आजैदेखि हामी सबैले सोचौँ—क्षणिक मनोरञ्जनका लागि आफ्नो मौलिक पहिचानलाई कमजोर बनाउने कि आधुनिकतासँगै संस्कार र संस्कृतिलाई पनि जोगाएर अघि बढ्ने?

निर्णय हामी सबैको हातमा छ।